Dünyanın önde gelen bilim dergisi Nature'da dün yayımlanan bir makale grubu, insan beyninin şimdiye kadar çıkarılmış en ayrıntılı gen aktivite haritasını sundu. New York'taki Mount Sinai Tıp Okulu'ndan Panos Roussos yönetimindeki ekip, 2019'da başlayan dev bir emeğin ürünü olan atlası sekiz ayrı çalışma hâlinde kamuoyuyla paylaştı.
Harita, beynimizin 'yönetim katı' sayılan prefrontal korteks bölgesini kapsıyor. Plan yapmak, karar vermek, duygularımızı kontrol etmek gibi işleri yürüten bu bölge, aynı zamanda Alzheimer hastalığında en erken hasar gören alanlardan biri. Bilim insanlarının hedefi de tam bu kesişim: hangi genlerin hangi hücrelerde, hangi yaşta çalıştığını bilirsek, hastalıkların nerede ve neden yanıltığını daha iyi anlayabiliriz.
Tek bir hücrenin o gün hangi genlerini kullandığını okumak, hücrenin kimliğine ve sağlığına dair en net kanıtı veriyor.
Çalışma için bilim insanları bilime bağışlanmış 1.500'e yakın insan beyninden doku inceledi. Bağışçılar bebeklikten 108 yaşa kadar geniş bir yaş aralığına ve farklı kökenlere yayılıyordu. Ekip, tek hücreli RNA dizileme denen bir teknikle her hücrenin içindeki gen faaliyetini ayrı ayrı okudu; toplamda 6,3 milyon sinir, bağışıklık ve damar hücresinin karnesi çıkarıldı.
Bir beynin ömür boyu değişimi
Atlasın ilk sonuçları, sağlıklı beyinlerin ömür boyu nasıl değiştiğini üç büyük evreye ayırıyor: gelişim, olgunluk ve yaşlanma. Hangi genlerin hangi dönemde yükseldiği veya sustuğu, Alzheimer gibi hastalıkların neden belirli yaşlarda ortaya çıktığına dair ipuçları veriyor. Araştırmacılar, haritanın hastalıklı beyinlerle karşılaştırıldığında yeni tedavi hedefleri ortaya çıkarmasını bekliyor.
Alan dışındaki uzmanlar da çalışmanın ölçeğini vurguluyor. Çin'deki Guangzhou Ulusal Laboratuvarı'ndan hesaplamalı biyolog Zhichao Miao, projenin büyüklüğünün ve emeğinin 'gerçekten etkileyici' olduğunu, insan beynindeki tek hücre çalışmalarının önümüzdeki yılların merkezine oturacağını söylüyor. Ekip şimdi aynı yöntemi beynin diğer bölgelerine taşımanın planlarını yapıyor.