Sandia Ulusal Laboratuvarı'ndaki Z makinesi, sıradan bir laboratuvar aracı değil: Basketbol sahası büyüklüğünde iki halkaya dizilmiş kondansatörleri ateşlendiğinde, milyarda birkaç saniyelik sürelerle tüm dünyadaki elektrik santrallerinin o anki toplam üretiminden daha fazla güç salıyor. ABD'nin nükleer stokunun güvenliğini, bomba patlatmadan malzeme testleriyle garanti etmek için kurulmuş bu dev, son yıllarda planetolojiye de açıldı — ve geçen ay son 'atış', gezegenimizin en eski sorularından birine ayrıldı: Dünya'nın suyu nereden geldi?
Colorado Üniversitesi (Boulder) mineral fizikçisi Alisha Clark'ın projesi, tartışmanın kalbine iniyor: Bilim insanları, Dünya'nın suyunun 4,5 milyar yıl önce gezegen oluşurken içine hapsolan 'doğuştan' su mu olduğu, yoksa suyun daha sonra buzlu asteroitler ve kuyruklu yıldızlarla dışarıdan mı taşındığı konusunda hâlâ anlaşabilmiş değil. Cevabın kanıtı, yerin derinliklerindeki minerallerin aşırı basınçta suyu nasıl tuttuğunu ve serbest bıraktığını gösteren deneylerde yatıyor.
Evrenin en güçlü flaş lambası, suya doygun cam örneklerini gezegen çekirdeği basıncında saniyelerle sınıyor — Dünya'nın bebeklik fotoğrafını çizmek için.
Z makinesinde bir atışın bedeli, ölçeği anlatıyor: Kurulum tam bir gün sürüyor, yüzü aşkın kişinin emeğini gerektiriyor ve maliyeti yaklaşık 250 bin dolar. Gezegen bilimcilerin talepleri bu yüzden nadiren onaylanıyor; Dünya'yı araştırmak için atış yapmak daha da nadir. Clark'ın ekibi, su emdirilmiş cam örnekleri gezegenin derinlik koşullarına eşdeğer şok dalgalarına maruz bırakarak, suyun minerallerle nasıl bağ kurduğunu okudu.
Bulgunun ilgi çekici tarafı şu: Eğer Dünya suyunu oluşumundan beri taşıyorsa, su bizim tür yörüngemizde değil, gezegenin kanında demektir — ve benzer koşullarda oluşan ötegezegenlerde su bulunması beklentisi güçlenir. Dışarıdan gelmişse, yaşanabilir gezegenlerin hikâyesinde kuyruklu yıldızların başrolü var demektir. Önümüzdeki analizler, her iki senaryonun da haritasını netleştirecek; Z makinesinin milyarda bir saniyelik parlaması, 4,5 milyar yıllık bir soruya ışık tutmak için yanıp söndü.