Gazeteci ve eski nadir kitap satıcısı James Marriott, Bodley Head'ten çıkan 'The New Dark Ages: The End of Reading and the Dawn of a Post-Literate Society' kitabında iddialı bir tez savunuyor: Kitap okuma alışkanlığının erimesi yalnızca bir kültür haber değil, akılcı düşünce düzeninin temelini sarsan bir olay. Nature, kitabın değerlendirmesini 'okuyan insanların okumaması gereken bir kitap değil, tam tersi' diyerek tanımlıyor: Okuyanlar bu kitabı okuduğunda hem alarma geçecek hem de biraz kendini haklı hissedecek.

Marriott'un kurduğu bağlantı basit ve sert: Okumak modern dünyayı inşa etti; bilimi, demokrasiyi ve akılcılığı üreten koşulu yaratan şey, karmaşık fikirlerin yazıyla güvenilir biçimde taşınabilmesiydi. Kitap okuma oranının düşmesi bu yüzden kültürel bir zevk kaybı değil — kanıta ve kurallara dayalı toplumun taşıyıcı damarlarının incelmesi olarak okunuyor. Yazar, kitap okuyan insanların daha iyi bilgilenmiş, daha mutlu ve özgürlük ilkelerini savunan bir toplumun katkıcıları olduğunu savunuyor.

'Sinema, video oyunları, televizyon: Hiçbiri başka bir insan olmayı deneyimlemek için okumanın yerini tutmaz.' — James Marriott

Değerlendirmenin en isabetli satırı belki de şu tespit: Havaalanı gerilim romanı dahi olsa, okumak insanı başka bir zihnin içinden dünyaya bakmaya zorluyor — uzun, ardışık, dikkat isteyen bu deneyimin ekran alışkanlıklarında karşılığı yok. Marriott'in kendisi de ölçülü: 'Her önemli ya da doğru olan şey basit söylenemez' diyor; kitabın dili tutkulu ama tezi net.

Türkiye okuru için bu tartışma uzak değil: PISA verilerinden kütüphane istatistiklerine kadar okuma eğilimimizin küresel eğriyle aynı yöne gittiğini gösteren işaretler var. Kitabın asıl katkısı suçlamayı bireye değil, ortama çevirmesi: Okumayan toplum suçlamak yerine, uzun dikkat ve karmaşık cümle barındıran bir okuma kültürünü mümkün kılan koşulları — çeviri kalitesinden yayıncılık ekonomisine, okul kütüphanelerinden ekran alışkanlıklarına — yeniden kurmak gerekiyor. Karanlık çağ ilan etmek kolay; aydınlanma projeleri zordur. Marriott'in kitabı, bu zor işin alarm bellidir.